کلمات کليدی:

پژوهش، اخلاق، چارچوب، اخلاق پژوهشی، اخلاق حرفه­ای.

Abstract:

It is expected that researcher pursue their research activities in a manner that is consistent with the professional ethics and highest standards of ethical principles. The principles of scientist ethics are based on the principles of the ethics of humankind and his professional activities. Ethical codes represent the most important guidelines for researcher. While the importance of ethical codes is well founded in the scientific research literature, no framework of ethical issues have been addressed and organized adequately. This article provides a framework to address and organize ethical issues in scientific research. This framework addresses and organizes ethical issues within 10 stakeholders and 5 sub processes of research. All issues can be divided into 50 cells of the framework. Methodology of this paper is descriptive qualitative content analysis and open deductive codification of ethical codes of over 30 research related organization. 

Key words:

Research, Ethics, Framework, Research ethics, Professional ethics.

مقدمه:

در باب هر عمل ارادي انسان مي‌توان داوري اخلاقي كرد.(1) و تحقيق نيز از آن جهت كه جزو اعمال ارادي انسان است مي‌تواند مشمول داوري‌هاي اخلاقي قرار گيرد. يعني چنانچه داوري‌هاي اخلاقي ناظر به هرگونه فعل ارادي انسان است، پس بخشي از اين افعال كه جنبه شناختي و تفسيری (علم) و تسخيري (فناوري) دارد نيز مشمول داوري اخلاقي قرار مي‌گيرد. بنابراين، مي‌توان بحث اخلاق را به بحث علم و فناوري هم تسري داد.

محققين به عنوان كاشفان سرزمين علم و فاتحان قله­هاي فناوري به دليل آنکه موثر بر محيط اطراف خود هستند مي­بايست مجهز به سواد اخلاقی، آشنا به اصول اخلاقی و آراسته به فضايل اخلاقي باشند. آشنايي آنها با اصول اخلاق در پژوهش چه موضوع تحقيق آن انسان، حيوان و يا هر موجود ديگري باشد بسيار ضروري است و اينكه محقق در راستاي تحقيق خود و دخالتي كه در محيط مي­كند چگونه بايد باشد و چه محدوديت­هايي را مي­بايست در نظر داشته باشد، امري لازم و واجب است. يعني محققين مي­بايست جايگاه خود را در ارتباط با ساير پديده­ها بدانند. لذا پرداختن به اخلاق حرفه­ای پژوهشگری امری شايسته و بايسته است.

اخلاق حرفه­ای:

مراد از اخلاق حرفه‌اي مسؤوليت اخلاقي فرد از حيث شغل است. يك پزشك به عنوان شخص حقيقي مسؤوليت اخلاقي دارد. مسؤوليت­هاي اخلاقي او برخاسته از شغلي است كه بردوش گرفته است، به گونه‌اي كه اگر شغل ديگري مي‌پذيرفت، مسؤوليتهاي اخلاقي وي تغيير مي‌كرد. هر شغلي، مسؤوليت­هاي اخلاقي خاصي مي‌آفريند. اخلاق در اين مفهوم «وابسته به شغل» است كه بر حسب تنوع مشاغل، محتاج اخلاقيات خاص هستيم: اخلاق پزشكان، اخلاق معلمان، اخلاق مديران، اخلاق سرپرستان، اخلاق وكلا، اخلاق قضات، اخلاق رزمندگان، اخلاق محققان، اخلاق خبرنگاران، اخلاق تجار و.... (2)(3)

اما چگونه مي‌توان اخلاق حرفه‌اي را جاري و ساري نمود؟ يكي از ابزارهاي بسيار رايج براي اين موضوع كدهاي ارزشی و اخلاقی مي‌باشد. يكي از ابزارها براي تحقق اخلاق حرفه‌اي، كه اكنون در بسياري از كشورهاي دنيا مرسوم شده است، تدوين، آموزش، اعمال و نظارت بر پيروي از كدها و استانداردهاي رفتاري است. به عنوان نمونه نگاه کنيد به: (4)(5)(6)(7)(8)

كدهاي ارزشی و اخلاقی و ويژگي­هاي آنها

سازمان­هايی كه از دغدغه‌هاي اخلاقي برخوردار بوده‌اند، همت خود را صرف تهيه فهرستي از بايدها و نبايدهاي رفتاري كرده‌اند. رعايت اين بايدها و نبايدها تا حدی ضامن و هادی ارزشمندي و فضيلت‌آميز بودن رفتار صاحبان حرفه است. اين بايدها و نبايدها، الگوي رفتار ارتباطي افراد را با افراد ذينفع ترسيم مي‌كند. فهرست الزامات و تعهدات اخلاقي كه به صورت بايدها و نبايدها تدوين مي‌شود، غالباً كدهاي رفتاري و يا آيين‌نامه‌هاي اخلاقي ناميده مي‌شوند. (2)

كدهاي رفتاري غالباً بيان رسمي ارزش­ها درباره مسايل معين مي‌باشند. كدها معيار صحت رفتارهاي حرفه‌اي در موقعيت‌هاي مختلف را بيان مي‌كنند و معين مي‌كنند آيا از اخلاق حرفه‌اي تخطي صورت گرفته يا خير و اگر صورت گرفته چه مجازاتي بايد اعمال شود.

اين امر ويژگي مهم كدهاي رفتاري است كه تنها به بيان اصول و كليات اخلاقي بسنده نكرده و در هر شغلي دقيقاً رفتارهاي صحيح و ناصحيح را تعيين مي‌كنند، به طوري كه در تشخيص رفتار غيراخلاقي ابهام چنداني باقي نمي‌ماند.

اخلاق حرفه ای پژوهش

بنابريک تعريف پژوهش عبارتست از آزمودن فرضياتي در مورد ارتباط احتمالي پديده­هاي طبيعي كه به روشي نظام مند، كنترل شده، تجربي و دقيق انجام مي شود.(9) تمام پژوهش­ها در معرض تنگناهای اخلاقی هستند. برای ارايه راهنمايي و برقراری اصولی در چنين تنگناهای قوانين اخلاقی چندی به وجود آمده است. (10)

به عنوان مثال در سال 1979، کميسيون ملی برای مراقبت از آزمودنی های انسانی تحقيقات رفتاری  و پزشکی زيستی گزارشی را منتشر کرد که زيربنای رفتار پژوهشی را بر سه اصل احترام، بخشش و مهربانی و عدالت قرار داده است. در سال 1984 قوانين نورمبرگ در سازمان ملل تصويب شده است. بيانيه هلسينکی نيز از مهم­ترين بيانيه­ها در زمينه اخلاق پژوهشی است. (10) اين موضوع آنچنان مهم است که نهادها و کميته­های مختلفی در اين راستا تشکيل شده­اند مانند COPE (كميته اخلاق در انتشار پژوهش)(11) و يا آنکه کميته های تحصصی به اين موضوع بذل توجهی جدی داشته­اند: ICMJE (كميته بين المللي سردبيران مجلات پزشكي)(12) و WAME (انجمن جهاني سردبيران علوم پزشكي)(13)

تأثير كدهاي رفتاري بر اخلاق حرفه‌اي كاركنان

در سال 1994 پيمايشي درباره اخلاق حرفه‌اي در ميان كاركنان و مديران تعداد زيادي از صنايع مختلف، توسط مركز منابع اخلاقي انجام شد. در اين پژوهش نگرش پاسخگويان نسبت به موضوعات اخلاقي و برنامه ‌هاي اخلاقي شركت آنها مورد سنجش قرار گرفت. پاسخگويان به دو دسته تقسيم شدند: دسته‌اي كه در شركت آنها برنامه‌هاي اخلاقي وجود نداشت؛ نه كدهاي رفتاري داشتند، نه آموزش اخلاق و نه دفتر اخلاق، و دسته‌اي ديگر كه شركت‌هاي آنها برنامه‌هاي جامع اخلاقي، يعني كدهاي رفتاري، آموزش اخلاق و دفتر اخلاقي، داشتند. (14)

بر اساس يافته‌هاي بدست آمده اين پژوهش، ميان دو گروه تفاوت فاحشي وجود داشت. رفتار حرفه‌اي كاركنان شركت‌هايي كه برنامه‌هاي اخلاق را پياده كرده بودند، نسبت به دسته اول بسيار اخلاقي‌تر بود. ارزيابي كاركنان اين شركت‌ها درباره اخلاق همكاران، مديران و حتي خود آنها مثبت‌تر بود. (14)

هدف و صورت مساله:

ناديده گرفتن مسايل اخلاقی در پژوهش گاهی بدون تعمد و صرفاً به سبب بي­اطلاعي از اخلاق حرفه­ای پژوهشگري صورت مي­پذيرد. در حوزه پژوهش، مطلوب است كه روشن شود اخلاق پژوهشگري چه حد و مرزي و چه مسايلی دارد و چگونه تبيين مي­شود.

زندگي­ حرفه­ای اخلاقي محتاج اصولي است كه خط­مشي اساسي رفتارهاي اخلاقي را ترسيم مي‌كند. اما بايد دانست که سوالِ «مسايل اخلاقي اين حرفه کدامند» مقدم بر جوابِ «اصول اخلاقی اين حرفه چنين می­باشند» هستند. وقتي مي‌توان اصول اخلاقی و کدهای ارزشی و رفتاری را تبيين کنيم که بتوانيم مسايل اخلاقي را فهرست كنيم. بنابراين بايد تصوري از مسايل اخلاقي داشته باشيم تا بتوانيم جواب­های اين مسايل را تحت عنوان کدهای اخلاقی تدوين کنيم. مواجهة روش­مند و كارآمد با مسايل اخلاقي مستلزم تشخيص مسأله­ها و شكار آن از انبوه حوادث، پديدارها و معضلات مختلف در پژوهش است.

لذا در اين مقاله چارچوبي جامع براي ارزش­ها و اخلاق پژوهش­هاي علمي و فناورانه بر اساس مسؤوليت­شناسي در برابر ذينفعان پژوهش تدوين و ارايه می­شود. يکی از کارکردهای اين چارچوب ساخت­دهی به تمام مسايل مرتبط با اخلاق حرفه­ای پژوهش است. به­عبارتی برای تبيين اخلاق حرفه­ای پژوهش، بايد در ابتدا مسايل اخلاقی آن حوزه شناسايي شود و در گام بعد جواب­هايي برای اين مسايل ارايه شود. جواب اين مسايل می­تواند بر اساس مبانی فکری مختلف ارايه شود. اين مبانی را می­توان در مکاتب مختلف هنجاری يافت: اخلاق نتيجه­نگر، اخلاق فضيلت­نگر، اخلاق وظيفه­نگر و اخلاق حقوق محور. که خود اين مکاتب دارای شاخه­های مختلف و متعدد می باشند فلذا جواب­هاي متعددی برای يک سوال واحد می­توان داشت. اين مقاله مي­کوشد بر اساس تحليل محتوای کيفی- وصفی چارچوب مذکور را ارايه نمايد.

سؤالات کليدي تحقيق

با توجه به هدف تحقيق، با تحقيقي توصيفي روبرو هستيم فلذا فرضيات در اين تحقيق مطرح نيست و بايد سؤالات کليدي تحقيق را مبنا قرار داد. سؤالات تحقيق عبارتند از:

1-      بنابر کدهای اخلاقی مورد بررسی، مسؤوليت­های يک محقق چيست؟ (استقرای مسؤوليت ها)

2-      در کدهای اخلاقی مورد بررسی، محقق در قبال چه ذينفعانی مسؤوليت دارد؟ (استقرای ذينفعان)

3-      چارچوب جامع مسايل اخلاقی و ارزشی چه مسؤوليت­هايي را در فرآيند تحقيق پيش­روی محقق مي­نهد؟

روش­شناسی تحقيق:

در اين قسمت متدولوژي، مشخصات کليدی تحقيقی و روش اجرايي آن به شرح زير توضيح داده می­شود:

·      جهت­گيري تحقيق: کاربردي (اين تحقيق بنيادي و توسعه­ای نيست)

·      نوع تحقيق: توصيفی

·      رويکرد تحقيق: استقرايي

·      راهبرد تحقيق: تحليل محتوا: تحليل محتوا می­تواند به صورت توصيفی و يا تشريحی مورد استفاده قرار گيرد و هم می­تواند امکان تحليل علی^[1] فراهم آورد. (15) پس تحليل محتوا را می­توان بصورت وصفی انجام رساند که در اين تحقيق، با توجه به هدف آن رويکرد وصفی (توصيفی) تحليل محتوا انتخاب شده است. محتوا يا متن کليه ساخت­ها از علايم گوناگون (زبانی، موسيقی، تصويری، جسمی مانند مجسمه) است که از طريق آن ارتباط برقرار می شود. (16) محتوا در مقاله حاضر، اسناد مرتبط با کدهای ارزشی و اخلاقی می­باشد. آدرس دستيابی به اسناد مذکور در پيوست يک مقاله آورده شده است.

·      واحد تحليل: کدهای اخلاقی و ارزشی سازمان­های تحقيقاتی در مورد پژوهش

·      روش جمع­آوري داده­ها: مطالعات اسنادي، اسناد مرتبط با کدهای اخلاقی سازمان­های مرتبط با پژوهش.

·      روش نمونه گيری: نمونه­گيري غيرتصادفي و انتخابي

·      قاعده نمونه­گيری: انتخاب نمونه­ها بر اساس چهار معيار:

1. تناسب با موضوع: سازمان­های مرتبط با پژوهش اعم از مجلات، دانشگاه، پژوهشگاه و انجمن­های علمی

2. تنوع: سازمان­های مختلف به گونه­ای انتخاب شده اند که شامل چهار نوع سازمان مختلف باشند: مجلات، دانشگاه، پژوهشگاه و انجمن های علمی (ر.ک. پيوست يک)

3. اعتبار اسنادی: سازمان مورد نظر و سند مورد نظر معتبر باشد

4. وجود داشتن و در دسترس بودن اسناد کدهای ارزشی و اخلاقی در زمينه پژوهش

·      روش تجزيه و تحليل: کدگذاری پسينی^[2] به روش استقرايي^[3] (15) بر اساس چهار اصل فراگيری، همسانی، فراغت از ارزش، عدم ابهام (15)

·      روش ارايه: نتيجه پژوهش که يک چارچوب می باشد به صورت جدول گونه­شناسی مسؤوليت­ها در فرآيند پژوهش ارايه می­شود.

بعد از مشخص کردن مختصات روش­شناسی تحقيق، روش اجرای آن نيز بيان می­شود: بعد از هدف­گذاری و شناسايي مساله تحقيق، محقق  بررسی اکتشافی را در دستور کار قرار داد. در بررسی اکتشافی برخی از نمونه­ها شناسايي شدند و در همان حال با تدقيق در واژه­شناسی، کلمات کليدی برای جستجو تعيين شدند. با توجه به واژه­های کليدی، جستجوی اسناد مرتبط پی گرفته شد. بعد از شناسايي و بررسی سازمان­های مختلف، اسناد 30 سازمان انتخاب و مورد بررسی قرار گرفتند. (ر.ک. پيوست يک) بر اساس بررسی اسناد سازمان­های مذکور، ذينفعان و مسؤوليت­های محقق شناسايي شدند و بر اساس کدگذاری باز و استقرايي تنظيم و تنسيق شدند. در نهايت چارچوب اخلاق و ارزش­های پژوهش­های علمی و فناورانه تدوين شد.

يافته­ها و نتايج تحقيق:

در ادامه بخش يافته­ها، در سه بخش ذينفعان و مسؤوليت­های محقق، فرآيند پژوهش و مسايل اخلاقی و در نهايت به سوی طراحی چارچوب جامع ارزش­ها و اخلاق پژوهش ارايه می­شود.

الف- ذينفعان و مسؤوليت های محقق

بر اساس بررسی اسناد 30 سازمان مرتبط با پژوهش اعم از نشريات و انتشارات علمی، دانشگاه­ها، انجمن­های علمی و پژوهشگاه­ها يک محقق در برابر ذينفعان دهگانه زير دارای مسؤوليت می­باشد. اين ذينفعان از اسناد استنباط (دريافت غير مستقيم) و استقرا (دريافت مستقيم) شده­اند.

• صاحبان و سرمايه­گذاران پژوهش: اشخاص حقيقی و حقوقی که به صورت مستقيم (مالی) و غيرمستقيم (اعتباری و مکانی و...) امکان اجرای تحقيق را فراهم می­آورند. برخی از مسايل اخلاقی مطرح در اين مسؤوليت عبارتند از: بازگشت سرمايه، تعهد به ايجاد خروجی دارای ارزش افزوده، عدم تقارن اطلاعاتی، پيشبرد تحقيق بر اساس موضوع مصوب و ... می باشد.
• موضوع پژوهش يا پژوهش شونده: موضوع پژوهش يا پژوهش­شونده می­تواند انسان­ها (جوامع، سازمان ها و خود انسان­ها)، اشياء (اسناد و مدارک)، حيوانات و گياهان و ... باشند. محقق در برابر هر دسته مذکور از موضوع پژوهش مسؤوليت هايي جداگانه دارد. به عنوان مثال در يک پژوهش حوزه علوم انسانی با مسايل اخلاقی زير روبرو می­باشد:
• اجبار در ارايه اطلاعات
• محرمانه بودن اطلاعات؛
• محرمانه بودن نام شرکت کنندگان
• شفافيت مقاصد پژوهشگر در اخذ اطلاعات
• مشخص بودن افرادي كه به اطلاعات دسترسي پيدا مي كنند
• تناسب اطلاعات اخذ شده با هدف اخذ آن
• به روز بودن اطلاعات اخذ شده
• حذف اطلاعاتي كه نياز به آن مرتفع شده است
• محفوظ بودن حق دستيابي و حذف و اصلاح اطلاعات براي پژوهش­شونده
• لزوم اقدامات قانوني مناسب جهت استفاده غير مجاز، افشا يا تخريب اطلاعات

به عنوان نمونه سه کد اخلاقی در اين زمينه عبارتند از:

• فراهم كردن شرايط آسايش جسمي و رواني آزمودني­ها از مهمترين مواردي است كه بايد در تحقيق رعايت شود. نبايد به آزمودني­ها هيچ آسيبي از لحاظ جسمي و روحي برسد. همچنين حفظ حريم خصوصي و اجازه گرفتن از فرد، حفظ حق گمنامي و رازداري بايد اجراء شود.
• ارجحيت منافع جامعه يا پيشرفت علم نمي تواند توجيحي براي قراردادن آزمودني در معرض ضرر و زيان غير معقول باشد و يا محدوديتي در اعمال اراده و اختيار او ايجاد نمايد.
• اخلاقيات تحقيق حكم مي‌كند كه توافق شما با طرفتان كاملاً روشن باشد. تحقيق اخلاقي شامل حصول رضايت آگاهانة آنهايي است كه قصد داريد با آنها مصاحبه كنيد، سؤال بپرسيد يا موادي از آن­ها بگيريد. اين موارد حصول توافق­هايي راجع به كاربردهاي داده‌ها، چگونگي تحليل آنها، گزارش نتايج و انتشار آن را در برمي‌گيرد

• تاييدکنندگان و ارزيابان پژوهش: تاييدکنندگان اشخاصی حقيقی و حقوقی هستند که بر اساس اسناد و مدارکی که محقق ارايه می­کند، کار وی را داوری و ارزيابی می­کنند. به عنوان مثال استاد ممتحن و ناظر در تزهای دکتری. برخی از مسايل اخلاقی مطرح در اين مسؤوليت عبارتند از: اعلان نقاط ضعف پژوهش، عدم تقارن اطلاعاتی، اعلان محدوديت­های تحقيق، گزارش تعارض منافع. مثالی از کد اخلاقی در اين زمينه:

o       هرگونه ارتباط شخصي، تجاري، دانشگاهي و خصوصاً مالي كه مي توانند بالقوه بر روي اجرا و نشر نتايج يك تحقيق تاثير بگذارند، تعارض منافع محسوب مي شود. در چنين شرايطي نويسندگان بايد اين گونه روابط را در مقاله گزارش كنند.

·         منتشرکنندگان: نهادهايي که نتايج محقق را منتشر می­کنند اعم از منتشرکنندگان کتب، نشريات علمی و پژوهشی، کتابخانه­ها، بولتن­های داخلی، سايت­ها و روزنامه­ها. يک محقق در قبال منتشر کنندگان نيز مسؤوليت دارند. برخی از مسايل اخلاقی مطرح در اين مسؤوليت عبارتند از: اعلان نقاط ضعف پژوهش، اعلان محدوديت­های تحقيق، ارجاع تحقيق، دزدی ادبی و علمی، دوباره چاپ کردن يک يافته علمی و اعلان درست نام نويسندگان تحقيق، به عنوان نمونه سه کد اخلاقی در زمينه مورد اخير (نام نويسندگان) عبارتند از:

o       نويسندگان اعلان شده بايد به اندازه كافي در نگارش تحقيق مشاركت داشته باشند تا بتوانند مسئوليت تمامي (يا حداقل بخشي) از محتويات را برعهده بگيرند. توافق در مورد ترتيب اسامي بايد بر اساس سهم هر يك از نويسندگان در نگارش مقاله و نه بر اساس جايگاه افراد يا سوابق آنها صورت گيرد. از تعيين مولف افتخاري (ذكر نام فردي كه هيچ گونه نقشي در جنبه­هاي علمي پژوهش نداشته) و حذف مولف حقيقي (حذف اسامي افرادي كه نقش بسزايي در جنبه هاي علمي پژوهش داشته اند)، بايد خودداري شود.

o       مطالعات چاپ شده نياز به تكرار ندارند. به همين دليل، انتشار يا ارسال مجدد يا همزمان تمام يا بخشي از يك مقالة قبلاً چاپ شده يا ارسال شده به يك مجله، قابل قبول نيست. استثناهاي اين مورد شامل انتشار خلاصه اي از پژوهش براي سمينار يا كنگره يا چاپ و انتشار پژوهش به زبانهاي ديگر است. در چنين شرايطي استانداردهاي بين المللي تا حدي براي نويسندگان آزادي عمل فراهم مي كند، به شرط اينكه سوابق مربوطه از سوي نويسندگان كاملا توضيح داده شود.

o       جعل قسمتي يا تمام يافته­هاي پژوهش (داده سازي)، دستكاري عمدي در داده ها يا آناليزها (گمراه كردن)، يا گزارش روش­هايي كه در واقع از سوي محققين بكار نرفته­اند، نمونه­هايي از تقلب علمي هستند.

• جامعه علمی و ديگر محققان: جامعه علمی و محققان قبلی که از تحقيقات آن­ها استفاده شده است و چه محققان بعدی که از نتايج کار يک محقق استفاده می­کنند نيز ذينفع کار يک محقق هستند. رعايت حقوق معنوی مولفين قبلی و ارايه اطلاعات لازم برای تکرارپذير کردن تحقيق برای محققان بعدی از جمله مسايل اخلاقی پژوهش در اين زمينه هستند. يک نمونه از کد اخلاقی در زمينه استفاده درست از نتايج تحقيقات ديگر محققان:
• نويسندگان يك مقاله با انتشار آن ادعا مي كنند كه محتويات علمي و ادبي مقاله، منتج از فعاليت علمي خودشان است. استفاده از نظرات يا جملات ديگران تحت عنوان نتايج يك پژوهش اصيل بر خلاف اخلاق علمي است و تخلفي جدي محسوب مي شود كه سرقت ادبي[4] نام دارد. جدا از ذكر كامل منابع مورد استفاده، متن مقاله نبايد اين شبهه را ايجاد كند كه تمام يا بخش­هايي از آن از ساير نوشتارهاي چاپ شده و چاپ نشده كپي شده است.
• مخاطبان، کاربران و استفاده­کنندگان: کسانی که نتايج کار يک محقق را دريافت می­دارند از طريق کنفرانس، سمينارها، مقاله و يا کتاب نيز ذينفع يک تحقيق هستند. اين مخاطبان ممکن است از نتايج تحقيق، کاربری عملی نيز داشته باشند. اعلان محدوديت­های عملی کاربست نتايج، تعيين پيش­فرض­ها و پيش­نيازهای کاربست نتايج، توجه به محدوده تعميم نتايج از جمله مسوؤليت­های پژوهشگر در برابر اين دسته از ذينفعان است.

• همکاران تحقيق: تمام کسانی که در اجرای تحقيق سهيم بوده اند از جمله دستياران تحقيق، پُرکنندگان پرسشنامه ها، مصاحبه گران، تيم تحليل، تيم تدوين، ويراستاران و ... از جمله کسانی هستند که يک محقق در برابر آن­ها مسؤوليت دارد.
• مردم و جامعه: يک محقق در برابر افراد جامعه نيز مسؤوليت دارد. اين جامعه هم شامل کشور محقق و هم جامعه جهانی می­شود. اين مسؤوليت از آن جا برمی­خيزد که منابع جامعه در راستای انجام تحقيق صرف می­شود و در ازای اين صرف منابع، يک ستانده دارای ارزش افزوده از سوی جامعه مورد انتظار است. جامعه فقط محدود به نسل فعلی نيست و شامل نسل آينده هم می­شود. به همين­ ترتيب بايد در ذهن داشت که اين ذينفعان محدود به اشخاص حقيقی نيستند و اشخاص حقوقی را نيز در بر می­گيرند. 
• خالق هستي و خويشتن: محقق از آن جهت که يک انسان است در درجه اول و بالذات در برابر خداوند مسؤول است و همين­گونه چون توان و زمان خويش را مصروف انجام پژوهش می­کند در برابر خويشتن نيز مسؤول است. آيا محقق مجاز است که تحقيقی انجام دهد که بر روی خودش تاثير منفی جدی داشته باشد؟ يا آيا محقق مجاز به انجام تحقيق بر خلاف اعتقادات مذهبی خود می­باشد؟

در ادامه مقاله، بخش يافته­ها با مسايل اخلاقی در خلال روند و فرآيند پژوهش پی گرفته می­شود.

ب- فرآيند پژوهش و مسايل اخلاقی

بر اساس بررسی­های صورت گرفته، مسايل اخلاقی در طول دوران حيات[5] يک پژوهش يکسان نيستند. براساس يک نگرش، پژوهش دارای پنج مرحله انتخاب و تبيين مساله، طراحی و تشريح روش تحقيق، گردآوری اطلاعات و داده­ها، تحليل و تفسير داده­ها و تدوين و نشر نتايج پژوهش می­باشد.(18) البته برخی از منابع اين فرآيند را تا 12 مرحله نيز جزيي کرده­اند (19) اما پنج مرحله مذکور استخوان­بندی اصلی يک تحقيق هستند و هر پژوهشی در طول حيات خود از اين چرخه می­گذرد. در مراحل مختلف فرآيند تحقيق، سؤالاتی وجود دارد که اخلاق در پاسخ گويي به آن نقشی بی­بديل دارد. برخی از اين سؤالات عبارتند از:

• مرحله انتخاب و تبيين مساله: درباره چه چيزهايي تحقيق بايد شود؟ و در چه مواردي تحقيق نشود؟
• مرحله طراحی و تشريح روش تحقيق: محقق براي تحقيق چه مقدماتي را حق دارد استفاده كند؟
• مرحله طراحی و تشريح روش تحقيق: محقق در فرآيند تحقيق چه كارهايي را حق دارد/ندارد انجام دهد؟
• مرحله تحليل و تفسير داده­ها: چگونه مي‌توان استدلالات مخالفان اين باور را پاسخ داد؟ (به عنوان مثال در رد آراي مخالف، از هيچگونه مغالطه‌اي نبايد استفاده كرد.)
• مرحله تدوين و نشر نتايج: انتقال و انتشار يافته­ها و نتايج خود به ديگران چگونه بايد باشد؟ (مرحله تدوين و نشر نتايج) و محقق چگونه بايد باور خود را در زندگي مخاطبان دخالت دهد. سه کد اخلاقی زير به عنوان نمونه برای بخش انتقال و انتشار يافته ها آورده می­شود:

o       صرف نظر از هر گونه مقررات رسمي، انتظار كلي اين است كه نوشته عاري از تبعيض باشد.

o       اصول اخلاقي ايجاب مي‌كند كه طوري بنويسيم كه كسي يا گروهي لطمه نبيند و از ميدان خارج نشود. جنسيت، سن، نژاد، مذهب، تواناييهاي جسمي و ذهني يا نوع تمايلات سياسي هيچ‌يك نبايد بر نوشتة ما تأثير بگذارند.

o       نحوه گزارش نتايج پژوهش بايد ضامن حقوق مادي وغير مادي تمامي افراد و مربوط به تحقيق باشد از جمله خود محقق يا محققان افراد مورد بررسي و مؤسسه تحقيق كننده.

تحليل محتوای اسناد سی سازمان مورد بررسی نشان می­دهد که يک محقق در مراحل مختلف تحقيق با مسايل اخلاقی خاص هر مرحله روبرو است. به عنوان مثال برخی کدهای اخلاقی مرحله گردآوری اطلاعات بر اساس ديدگاه مرکز منابع اخلاقی[6] چنين هستند:

o       پرسش ها نبايد جهت دار باشد.

o       پرسش ها بايد دقيقا يک اطلاعات را دريافت دارند.

o       پرسش ها نبايد تهديد آور و زيان رساننده به مشارکت کنندگان^[7] در تحقيق باشند.

o       پرسش ها بايد به زبان متناسبی با مشارکت کننده باشند.

o       پرسش ها بايد به روشی منطقی سازماندهی شوند. (20)

لذا می­توان برای ساختاردهی مسايل اخلاقی در پژوهش، از مفهوم مراحل مختلف فرآيند پژوهش استفاده کرد. اين استفاده در  قسمت بعدی توضيح داده می­شود.

ج- به سوی طراحی چارچوب جامع ارزش ها و اخلاق پژوهش

در بخش قبلی ده ذينفع از اسناد مختلف استنباط و استقراء شدند. همچنين با بررسی اسناد، مشاهده شد که در تمامی مراحل تحقيق مسايل اخلاقی وجود دارند. لذا می­توان چارچوب مورد نظر را بر اساس دو محور کليدی ذينفعان و مراحل فرآيند پژوهش يعنی از حاصلضرب 10 ذينفع و 5 مرحله پژوهش به دست آورد. انتخاب اين دو محور به اين علت است که پژوهشگر در قبال ذينفعان مختلف در مراحل متفاوت تحقيق دارای مسؤوليت­های تخصصی می­باشد. البته تمام سلول[8]­های پنجاه­گانه اين چارچوب به يک اندازه دارای اهميت نيستند و همچنين تعداد مسايل ارزشی و اخلاقی مطرح در آن­ها برابر نيست. اهميت و تعدد مسايل مطرح در هر سلول بستگی به شرايط زمانی و مکانی، نوع تحقيق و ... دارد. اين چارچوب در نمودار يک مشاهده می شود.

---------------

محل نمودار يک

---------------

بحث و نتيجه گيری و تحليل پاياني:

کدهای اخلاقي به مجموعه قواعد، اوامر، نواهی و دستورالعمل­هايي اطلاق مي­شود كه به منظور جلوگيري از امكان بروز مساله با ذينفعان بايد مورد توجه قرار گيرد. ملاحظات اخلاقي از انتخاب موضوع تحقيق آغاز و تا نوشتن گزارش تحقيق ادامه مي­يابد. اين کدهای اخلاقی بسيار متعدد هستند به خاطر آنکه در قبال ده ذينفع مختلف و در طول مراحل پنج­گانه تحقيق اتخاذ می­شوند. لذا به علت دراز دامنه بودن مسايل ارزشی و اخلاقی يک پژوهش و پراکنده بودن آن در تمام دوران حيات پژوهش، محتاج چارچوبی جامع و سامان­بخش هستند. طبق بررسی اکتشافی صورت گرفته، در تحقيقات پيشين اين چارچوب جامع مشاهده نشده است. لذا چارچوب ارايه شده در اين مقاله سعی در پر کردن اين کمبود و شکاف را داشته است. 

اين چارچوب شفاف می­سازد که جوابگويي به مسايل ارزشی و اخلاقی می­تواند از منظرها و پاردايم های اخلاقی متفاوتی صورت گيرد. همانگونه که در ابتدای مقاله نيز اشارتی بدان رفت بخشی از اين سؤالات ممکن است جواب­هايي مبتنی بر پارداريم وظيفه نگر داشته باشند و برخی جواب های مبتنی بر پارداريم نتيجه نگر و ...

چارچوب پيشنهادی پنج کارکرد اساسی دارد:

1. اين چارچوب تمام مسايل پژوهشی را در ساختاری واحد سامان­دهی می­کند. لذا می­توان گفت که ساختار و جامعيت را به مسايل متعدد و متنوع اخلاق پژوهشی می­بخشد. بايد توجه داشت که اين چارچوب در پی پاسخ­گويي به مسايل اخلاقی پژوهش نيست بلکه در جستجوی ساختاری سامان­بخش و جامع از سؤالات، ومسايل و موضوعات اخلاق پژوهشی است.

2. اين چارچوب می­تواند در راستای توليد ابزاری برای سنجش ميزان انحراف يا عدم انحراف اخلاق پژوهش مورد استفاده قرار گيرد و نرخ اخلاق‌ورزي را معين ‌كند.

3. به عنوان يک ابزار برقراری ارتباط و گفتگو امکان پاسخ­گويي تعاملی را بين اخلاق پژوهان فراهم می­کند. می­توان جواب اين مسايل را از پاردايم­های مختلف فلسفه اخلاق و اخلاق هنجاری با يکديگر بررسی تطبيقی کرد.

4. اين چارچوب تضادها و تعارض­هاي پژوهش را نشان می­دهد. چون محقق در برابر ذينفعان متعدد مسؤول است. امکان بروز تضاد و تعارض بين ذينفعان وجود دارد. به صورت تئوريک امکان بروز 10*9 يعنی 90 نوع تعارض وجود دارد که اين چارچوب می­تواند اين تعارض­ها را نشان دهد.

5. اين چارچوب می­تواند به عنوان مرجع کاملی برای تعيين فضايل ذهنی محقق مورد استفاده قرار گيرد. همانطور كه انسان براي انجام اخلاق عملي، فضايلي بايد داشته باشد، براي امور حرفه­ای هم نيازمند فضايلي است. فضائل ذهن، فضايلي است مربوط به كساني كه مي‌خواهند در عالم علم عمل كنند. به عنوان مثال دو فضيلت ذهنی عبارتند از: شجاعت و دقت محقق.

تحقيقات آتی:

محقق بر اساس بينش و تجربياتی که در طول تحقيق بدست آورده است سه موضوع يا مساله تحقيقاتی را شايسته پيگيری می­داند.

1. تکميل چارچوب با پر کردن سلول­های آن توسط سؤالات مختلف برای آنکه يک بانک اطلاعاتی در مورد مسايل اخلاق پژوهش داشته باشيم. هر چند که محقق خود اين امر را تا حدی انجام داده است اما به علت محدوديت موضوعی و حجمی، امکان ارايه آن در اين مقاله نمی باشد.
2. پاسخ­گويي به سؤالات چارچوب جامع بر اساس پاردايم­های چهارگانه فلسفه اخلاق و اخلاق هنجاری؛ نتيجه­محور، فضيلت­محور، وظيفه­محور و حقوق­محور (17) و مقايسه تطبيقی پاسخ­ها
3. تکميل چارچوب در زمينه­های مختلف تخصصی پژوهش به عنوان مثال پزشکی، علوم طبيعی، علوم صوری، علوم انسانی و بررسی تطبيقی آن­ها. می توان چارچوب تکميل شده برای علوم پزشکی را با چارچوب تکميل شده برای علوم طبيعی بررسی تطبيقی کرد.

سپاسگذاری:

محقق مقاله بر خورد فرض می­داند از دانشمندان و انديشمندانی که بر شکل­گيری انديشه وی در زمينه فلسفه اخلاق و اخلاق هنجاری تاثير داشته­اند تشکر ويژه نمايد: استاد مصطفی ملکيان، دکتر احمد فنايي دکتر حميد شهرياری و در نهايت استاد سعيد فيضی.   

منابع و مراجع:

1.        زاگال، هکتور، گاليندو، خوزه. داوری اخلاقی؛ فلسفه اخلاق چيست؟ ترجمه حيدری علی احمد، تهران، حکمت، چاپ اول، 1386.

2.        فرامرز قراملكي، احد، اخلاق حرفه‌اي. نشر مجنون، قم، 1385: 102، 148.

3.        ماکسول، جان، اخلاق حرفه ای در مديريت، ترجمه شمس آفاق ياوری، تهران، فرا، چاپ اول،1386.

4.      Global Ethic Foundation (1993) Declaration toward a global ethic. Parliament of the world’s religions, Germany, September 4.

5.      Association of American Medical Colleges (1998). Developing a code of ethics in research: A guide for scientific societies. Washington, DC.

6.      Frankel, MS. (1992) Professional societies and responsible research conduct. In: Responsible science: Ensuring the integrity of the research process. Vol. II. Washington, DC: National Academy of Sciences, National Academy of Engineering, and Institute of Medicine: 26-49.

7. نجم آبادی، محمود، ولایتی، علی­اکبر. سوگند نامه های پزشکی. مجموعه مقالات صاحب نظران درباره اخلاق پزشکی. تهران : واحد چاپ معاونت پژوهشی وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی، 1369: 173-186.
8. Campbell A, Gillett G, Jones G, (2001) Medical ethics: the Geneva Convention Code of Medical Ethics. UK: Oxford University Press , P.286

9.      Kerlinger, F.N. (1964). Foundation of  behavioral research, New York: holt, Rinehart and Winston, inc. , p.13

10.     مارکزيک، جو فری، دماتئو، ديويد، فستينگر، ديويد، اصول طرح تحقيق و روش­شناسی، ترجمه مريم خسوری، تهران، پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ايران، 1386: 313، 135-320.

11.  http://www.piblicationethics.org.uk, Accessed: 20 July 2008.

12.  http://www.icmje.org/ , Accessed: 20 July 2008.

13.  http.wame.org. Accessed: 20 July 2008.

14.  www.ethics.org. Accessed: 20 July 2008.

15.     ساروخانی، باقر، روش­های تحقيق در علوم اجتماعی: اصول و مبانی جلد اول، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1385: 281، 291، 410، 414-415، 417- 420.

16.     رفيع پور، فرامرز، تکنيک های خاص تحقيق در علوم اجتماعی، تهران، سهامی انتشار، چاپ چهارم، 1385: 109.

17.     ملکيان، مصطفی، مهر ماندگار؛ مقالاتی در اخلاق شناسی، تهران، نگاه معاصر، چاپ اول، 1385: 15.

18.     حافظ نيا، محمدرضا، مقدمه ای بر علوم انسانی، تهران، سمت، چاپ نهم، 1382: 44.

19.     سرمد، زهره، بازرگان، عباس، حجازی، الهه، روش­های تحقيق در علوم رفتاری، تهران، انتشارات آگاه، چاپ يازدهم، 1384: 24 .

20. http://www.ethics.org/erc-publications/staff-articles.asp?aid=786.  Accessed: 26 July 2008.  
    
    

پيوست يک: سازمان­های مورد بررسی تحقيق

سازمان­هايي که اسناد مرتبط با کدهای ارزش­ها و اخلاق پژوهشی­شان در اين مقاله مورد بررسی قرار گرفت. سازمان­ها مشتمل بر انجمن­ها، پژوهشگاه­ها، نشريات و انتشاراتی­ها و انجمن­های علمی است. اين سازمان­ها به گونه­ای انتخاب شده­اند که دارای تنوع در زمينه­های مختلف (علوم تجربی، علوم انسانی و ...) باشند.

نمودار 1: چارچوب جامع تدوين ارزش­ها و اخلاق پژوهش­هاي علمي و فناورانه    (منبع: تهيه شده توسط پژوهشگر)